Thánh Tích Phật Giáo

Pháp Tạng 79

 PL. 2547 - 2003

 

Lịch Sử Chùa Tháp Trung Quốc

 

Chủ biên: Trương Mạn Ðào

Việt dịch: Tuệ Khai cư sĩ

Hiệu đính: Thích Ðỗng Minh

Chú thích: Thích Tâm Nhãn

---o0o---
 

CHÙA TỪ ÂN VÀ THÁP ÐẠI NHẠN

 

Nguyên tác: Võ Bá Luân

Việt dịch: Tuệ Khai Cư Sĩ

 

Có một thời đại nhà Ðường (618 - 907), đó là một thời kỳ rất phồn vinh của xã hội phong kiến cổ đại Trung Quốc. Ở trong nước thì sự phát triển kinh tế, văn hóa đạt đến cao độ mà từ trước chưa có. Ở nước ngoài và các nước Châu Á thì việc giao lưu tiếp xúc với các nền văn hóa bất đồng luôn diễn ra phồn thịnh phi thường. Nhân đó, từ đời Hán Phật giáo mở đầu lưu truyền sang, rồi tiến đến một thời kỳ cực thịnh. Thủ đô Trường An của triều Ðường đã trở thành một trung tâm văn hóa rất lớn trên thế giới thời bấy giờ. Trong thành Trường An xuất hiện những ngôi chùa Phật to rộng tráng lệ chẳng ít. Chùa Từ Ân trong số chùa ấy, nổi danh là nhờ chính nó và có quan hệ mật thiết với pháp sư Huyền Trang, một nhà phiên dịch, một nhà lữ hành trứ danh Phật giáo. Ngôi tháp Ðại Nhạn trong chùa lại chính do ngài Huyền Trang đã đích thân xây dựng. Do đó trong lịch sử Phật giáo Trung Quốc, ngôi chùa đã chiếm một vị trí trọng yếu và được sự trọng thị của mọi người. Kiến trúc ban đầu của chùa Từ Ân đã chẳng tồn tại, chúng ta chỉ có thể từ trong sự ghi chép của tiền nhân mà tưởng tượng ra qui mô của nó. Tuy nhiên tháp Ðại Nhạn đã trải qua bao phen tu sửa thêm nhưng đại thể vẫn bảo tồn được hình thức của thời Ðường, đến nay vẫn còn đứng sừng sững ở vùng đất phía nam của đô thị Tây An, trở thành một đơn vị văn hóa trọng điểm được bảo hộ của Trung Quốc. Bài văn này phỏng theo việc trải qua hưng phế của chùa Từ Ân và tháp Ðại Nhạn mà trình bày một cách khái quát.

Chùa Từ Ân chính là vào năm Trinh Quán thứ hai mươi hai (648) đời Ðường Thái Tông, thái tử Lý Trị (tức là vua Cao Tông sau này). Vì để kỷ niệm người mẹ quá cố của mình là Văn Ðức hoàng hậu mà xây dựng lên nên lấy “Từ Ân” đặt tên. Sách “Ðại Từ Ân Tự Tam Tạng Pháp Sư Truyện” (gọi tắt là “Từ Ân Truyện”) quyển thứ bảy có chép là, vua Ðường Cao Tông vì kiến lập ngôi chùa ấy mà tuyên lệnh yêu cầu tuyển chọn vùng đất “rừng suốiù quyện nhau, cốt sao hình thế hơn hết”. Ðến đây quyết định chọn phường Tấn Xương ở đông nam bộ bên trong thành Trường An của nhà Ðường làm địa điểm xây dựng. Ðịa phương ấy, mặt bắc đối diện với điện Hàm Nguyên của cung Ðại Minh, mặt đông nam phụ cận Khúc Giang Trì1 vùng phong cảnh rất mỹ lệ của toàn thành là hoàn toàn phù hợp ý đồ xây dựng chùa. Quan hệ với việc xây dựng chùa, chính lúc ấy được gọi là “năm trị vì Trinh Quán”, chính là lúc từ trong bóng đêm đời trước mà nhà Ðường tiến lên một bước theo xu hướng toàn thịnh thì đương nhiên có khả năng làm đạt đến hết mức hoa lệ rộng lớn. Nhân trong truyện này có ghi rằng: “Nghề khéo hết bực, gỗ tốt chọn lọc đến cùng, mã não (văn thạch ), cây thị (gỗ tử ), cây long não (gỗ dự chương ), cây cọ (bính lư  ‘gỗ gụ’... đầy trong rừng ấy. Châu ngọc đỏ xanh, đá đỏ (giã thạch ), bùn trắng, vàng, ngọc biếc đủ trang trí công trình ấy. Nào là lầu kép, điện đôi, gác mây, phòng thông suốt... có đến hơn mười viện, tổng cộng một ngàn tám trăm bảy mươi chín gian”. Diện tích toàn ngôi chùa chiếm một nửa vùng đất của phường Tấn Xương. Quyển thứ tám sách Trường An Chí của Mẫn Cầu đời Tống, bên dưới điều nói về phường Tấn Xương ghi rằng: “Một nửa về phía đông là chùa Ðại Từ Ân”. Nhưng bên trong ấy chỉ nói là “thường hơn mười viện”, cũng chưa thấy ông ấy ghi chép cụ thể nói rõ là nhiều hay ít viện, thậm chí bộ phận bên trong lầm lạc lại không cách gì biết được. Trong quyển thứ bảy sách Lịch Ðại Danh Họa Ký của Trương Ngạn Vỹ đời Ðường ghi chép, ở chùa Từ Ân có những bức bích họa của các họa sư Duẫn Lâm, Ngô Ðạo Tử, Diêm Lập Bản, Trịnh Bân, Vương Duy v.v...Những bích họa ấy được phân bố ở những chỗ: gian đông và tây bên trong tháp, cửa phía nam dưới tháp, hai gian và hai cửa nam bắc, gian cửa sổ trước điện phía bắc tháp, vách phía bắc hành lang của hiên phía đông đại điện, từ hành lang phía đông đại điện đến viện thứ nhất ở phía bắc, vách phía bắc đi vào viện, khoảng cách hai hành lang, hơi lệch về bên ngoài cửa giữa phía đông nam của tháp, đông lang của nội viện từ gian phòng thứ nhất đến vách phía nam, vách phía đông bên trong đại Phật điện, hai mặt bên trong ba cửa giữa v.v... Vấn đề ấy đương nhiên chỉ có thể nói rõ về kiến trúc của một bộ phận và chẳng thể căn cứ vào để tưởng tượng bố cục của toàn bộ kiến trúc. Ngoài vấn đề này lại có thể nêu lên mấy danh xưng cụ thể:

Phiên Kinh Viện - Căn cứ vào Từ Ân Truyện quyển thứ bảy ghi rằng: “Ðạo tràng mới xây dựng ấy tên là chùa Ðại Từ Ân. Tạo dựng riêng Phiên Kinh Viện, trang hoàng rất tráng lệ, nào là cầu vòng bảy sắc, giếng rong lộng lẫy, hơi mây xanh đỏ, đá ngọc kê chân cột, nắm đồng sáng lóa, khâu vàng phô đẹp... lệnh cho pháp sư dời về ở phiên dịch”. Thì có thể biết ngài Huyền Trang trụ ở chùa Từ Ân tức là ở tại Viện này mà phiên dịch kinh.

Nguyên Quả Viện, Thái Chân Viện - Sách Nam Bộ Tân thư của Tiền Dịch đời Tống ghi rằng: “Ở Trường An vào ngày mười lăm tháng ba, người ta đi xem mẫu đơn ở hai con đường, xe ngựa chạy rộn ràng. Mẫu đơn của Viện Nguyên Quả chùa Từ Ân là các mẫu đơn nở nửa tháng trước, mẫu đơn của Viện Thái Chân là những mẫu đơn nở nửa tháng sau”. Căn cứ vào đây có thể biết các viện còn lại của chùa ấy cũng đều có tên chuyên dùng.

Ðoan môn, Tây viện - Sách Từ Ân Truyện quyển thứ bảy chép rằng: “Tháng ba mùa xuân năm Vĩnh Huy thứ ba, pháp sư muốn tạo Phù-đồ bằng đá ở phía nam cửa Ðoan Môn của chùa... vua ra lệnh cho Trung Thư Xá Nhân2 là Lý Nghĩa Phủ báo cho pháp sư rằng: “Công xây tháp mới lớn, sợ khó làm xong, nên dùng gạch để làm... đến đây thì sử dụng gạch, mà vẫn đổi về Tây Viện”. Chính vị trí của tháp Ðại Nhạn ngày nay là Tây Viện của chùa Từ Ân đời Ðường.

Nam Trì (ao phía nam) - Ðường Thư Ứng Vật có đề bài thơ là: “Từ Ân Tự Nam Trì Thu Hà vịnh”. Ðã có Nam Trì thì có khả năng lại có những ao khác nữa.

Tháp Ðại Nhạn là vào năm Vĩnh Huy thứ ba, Ðường Cao Tông (năm 652 TL) căn cứ vào đề nghị xây dựng của ngài Huyền Trang mà hưng tạo. Ngài Huyền Trang đồng thời tự nhận thiết kế và giám sát công thợ xây dựng. Mục đích xây dựng tháp chính là để tàng trữ kinh, luận Phạn bản ngài đã mang về từ Tây Vực. Từ Ân Truyện quyển thứ bảy ghi quá trình xây dựng tháp nói rằng: “Tháng ba mùa xuân năm thứ ba (Vĩnh Huy), pháp sư muốn tạo ngôi Phù-đồ bằng đá ở phía nam của cửa Ðoan Môn để an trí kinh, tượng Tây Vực đã đem về... Phù-đồ cao độ ba mươi trượng... lúc sắp xây dựng gửi biểu tâu xin, vua nghe tấu lệnh sai Trung thư Xá nhân là Lý Nghĩa Phủ, báo cho pháp sư rằng: “Công xây dựng tháp lớn, sợ khó làm xong, nên dùng gạch mà làm”... đến đây thì sử dụng gạch mà vẫn đổi về Tây Viện. Mặt nền ngôi tháp ấy mỗi bề đều một trăm bốn mươi thước, mô phỏng theo chế độ của Tây Vực, chẳng tuân theo phương thức cũ ở đây. Tháp có năm cấp và tướng luân, lộ bàn, thường cao một trăm tám mươi thước. Từ đây có thể biết được địa điểm và vật liệu sử dụng tạo tháp. Vua Ðường Cao Tông không có chiếu theo ý kiến của ngài Huyền Trang, nhưng hình thức thì có khả năng là của ngài Huyền Trang. Tháp cao chừng một trăm tám mươi thước, mặt nền mỗi bề là một trăm bốn mươi thước, hình thức kỳ lạ. Tháp ấy đại khái là “mô phỏng y chiếu theo chế độ Tây Vực”. Trong truyện đồng thời nói rằng, ngài Huyền Trang vì tạo ngôi tháp này đã từng đích thân mang ky, xách giỏ, vận chuyển gạch đá.

Nhưng tháp tạo thành sau bốn mươi, năm mươi năm thì phát sinh hiện tượng nghiêng đổ, do đó chẳng thể chẳng tiến hành trùng tu. Sách Trường An Ký của Mai Cầu đời Tống, quyển thứ tám có nói rằng: “Ngôi Phù-đồ sáu cấp của chùa (Từ Ân) cao ba trăm thước” bên dưới ghi chú rằng: “Năm Vĩnh Huy thứ ba, Sa-môn Huyền Trang đã lập, đầu tiên chỉ có năm tầng, cao một trăm chín mươi thước (đã lầm số đo), gạch bên ngoài, đất bên trong, phỏng theo chế độ của Tốt-đổ-ba Tây Vực, để cất giữ tạng Kinh Tây Vực. Về sau bên trong lòng Phù-đồ cỏ cây mọc thủng qua nên sụt lở hủy hoại dần. Trong khoảng năm Trường An (niên hiệu của Võ Tắc Thiên - năm 701 - 704 TL) lại phá đi làm lại, y theo kiểu chùa dạng thức cũ của Ðông Hạ (phía đông Trung Quốc), đặc biệt cao hơn trước. Có thể thấy rằng, ở khoảng năm Trường An đời Võ Tắc Thiên, lúc trùng tu đã có sự cải biến về hình thức đối với ngôi tháp. Tra khảo từ đoạn văn chúng ta có thể biết, tháp Ðại Nhạn hiện tại mà dạng thức cơ bản được bảo tồn là của lần trùng tu ở đời Võ Tắc Thiên.

Liên quan đến cao độ và tấng cấp của tháp có sự hổn loạn trong ghi chép của thời Ðường, Tống. Từ Ân Truyện nói rằng: “Tháp đó có năm cấp, thường cao một trăm tám mươi thước. Ấy là việc ghi chép đầu tiên, đương nhiên không có vấn đề gì. Sách Du Thành Nam Ký chép rằng: “Trong năm Trường An tháp đổ ngã, Thiên Hậu và Vương Công cho tiền xây dựng lại gia thêm đến mười tầng”. Ðại khái là thế thì không có vấn đề gì. Năm Ðại Lịch thứ sáu đời Ðường Ðại Tông (năm 771 TL), Chương Bát Nguyên lên bậc Tiến sĩ, ở trong bài thơ đề tháp chùa Từ Ân có hai câu:

Thập tằng đột ngột tại hư không

Tứ thập môn khai diện diện phong

Tạm dịch:

 

Mười tầng đột ngột vươn lên không,

Bốn mươi cửa mở mặt gió lồng.

                             Tuệ Khai dịch

Có thể dùng để làm chứng. Tháp Ðại Nhạn hiện tại thì lại mỗi tầng có bốn cửa, lúc ban đầu mười tầng nên có bốn mươi cửa. Nhưng Vương Chu đời Tống ở phần chú giải dưới đầu đề bài thơ “Ðồng Chư Công Ðăng Từ Ân Tự Tháp” của Ðỗ Phủ, có dẫn sách thuật “Lưỡng Kinh Tân Ký nói rằng: “Phù-đồ sáu cấp ở Tây Viện của chùa, cao ba trăm thước” (“Tứ bộ tòng san” bản phân môn tập chú “Ðỗ công bộ thi”) mà Tống Mẫn Cầu ở trong “Trường An Chí” đã sử dụng. Ðại khái là sách đó thuật theo bài văn này. Nhưng mà Sầm Tham đời Ðường trong bài thơ đề tên là “Ðăng Từ Ân Tự Phù-đồ” có hai câu: “Bốn góc che mặt trời trắng, bảy tầng sờ vòm trời xanh” (Tứ giác ngại bạch nhật, thất tằng ma thương khung). Sầm Tham đậu Tiến sĩ năm Thiên Bảo thứ ba đời Ðường Huyền Tông (năm 744 TL), niên đại sinh hoạt của ông ước chừng cùng với việc thuật của sách đồng thời mà một thì nói sáu tầng, một thì nói bảy tầng, chẳng nhất trí. Tháp nguyên là năm cấp, cao một trăm tám mươi thước, tăng chiều cao thêm một cấp hoặc hai cấp thì đều chẳng thể cao đến ba trăm thước. Nhân đây tợ hồ có thể có thể khẳng định, sở dĩ gọi là sáu cấp hoặc bảy cấp đều là do lầm lẫn mười cấp mà ra. Ba trăm thước là ứng với độ cao của mười tầng nguyên gốc. Sách “Du Thành Nam Ký” của Trương Lễ lại nói rằng: “Ngôi tháp từ sau cuộc binh lửa chỉ còn bảy tầng, trong năm Trường Hưng (Niên hiệu của vua Ðường Minh Tông, đời thứ năm - năm 930-933 TL), Tây Kinh Lưu Thủ3 An Trọng Bá tu sửa lại tháp, phán quan Vương Nhân Dụ vì việc đó làm bài ký”. Bài ký của Vương Nhân Dụ chưa thấy, cái gọi là “binh lửa” chẳng biết chỉ đích danh là lần binh lửa nào, nhưng khẳng định chẳng phải là lần mà thế lực An Lộc Sơn tiến chiến Trường An vào năm Thiên Bảo thứ mười lăm (năm 756 TL) đời Ðường Huyền Tông. Nhân vì nhiều lần loạn lạc mà nội thành Tràng An chưa gặp binh lửa. Vả lại, như đã dẫn ra ở trước, bài thơ làm ra sau cuộc nổi loạn An Lộc Sơn của Chương Bát Nguyên, vẫn nói là tháp mười tầng, không có bị hủy hoại. Sau này giai đoạn cuối triều Ðường trở về nước, nội thành Tràng An lại chưa trải qua binh loạn lớn nên tháp vẫn một mực bảo trì nguyên trạng mười tầng. Cuối nhà Ðường Hoàng Sào lãnh đạo nông dân chiếm lĩnh Tràng An, nội thành đã từng mấy phen phát sinh chiến tranh “Cựu Ðường Thư, Hy Tông Bản Kỷ” nói rằng: “Ðầu tiên Hoàng sào chiếm cứ kinh sư, chín đường (đi), ba nội (cung), cung thất còn y nguyên; và các đạo binh phá “giặêc” tranh giành của cải đánh nhau nên cung điện, nhà ở, chợ búa, làng mạc... mười phần cháy hết sáu, bảy”. Chúng ta có thể thấy ngược lại, kẻ phóng hỏa thiêu đốt chính là quan binh. Cho quan binh làm việc này chẳng qua ý muốn nói là chỉ tìm cướp lấy của cải. Vậy thì chùa Viện e rằng chẳng phải là mục tiêu để “tranh giành của cải đánh nhau”. Nhân đây, đang là năm đầu niên hiệu Thiên Hựu (năm 904 TL), Chu Ôn cưỡng bách Ðường Chiêu Tông dời đô về Lạc Dương, đồng thời đối với Tràng An cho tiến hành phá hoại mang tính chất hủy diệt nên tháp cũng bị hủy phá còn lại bảy tầng, được An Trọng Bá tu chỉnh lại. Từ đó về sau hình thức tháp chưa bị cải biến lần nào.

Tháp Phật chính tên phải là Tốt-đổ-ba, nguyên lai từ Phạn văn “Stñpa”. Người Trung Quốc cổ đại thường theo đó gọi là Phù-đồ (, Phù-đồ (hoặc Phật đồ () (điều đó thật ra đều là âm của Phật Ðà ). Nhân đây, những người đề thơ liên quan đến tháp Ðại Nhạn như Sầm Tham, Ðỗ Phủ v.v... hoặc gọi là “Phù-đồ của chùa Từ Ân” hoặc gọi là “lên tháp của chùa Từ Ân”, hình như đây là lúc đầu tiên và không có tên chuyên dùng là Nhạn Tháp. Hứa Mai đời Ðường có bài thơ “Ðề Nhạn Tháp” trong đó có câu:

Bá Lăng xa mã thùy dương lý

Kinh quốc thành trì lạc chiếu giang

Tạm dịch:

Bá Lăng xe ngựa dặm thùy dương

Kinh đô thành trì rơi vùng sáng.

(Toàn Ðường Thi)

Tuệ Khai dịch

 

Bài “Tháp Viện nhà nhỏ, bốn vách đều là Khanh Tướng đề tên, nhân thành bốn vần” của Từ Di đời Ðường, hai câu đầu bài thơ là:

Nhạn tháp sam không ánh cữu cù

Mỗi khan hoa vũ mỗi trì trù

Tạm dịch:

Tháp nhạn vương cao rợp chín đường,

Hiên hoa khi ngắm dạ bâng khuâng.

(Toàn Ðường Thi)

Tuệ Khai dịch

Hứa Mai, Từ Di đều là người từ Trung Diệp4 đời Ðường trở về sau, thế nên tên chuyên dùng Tháp Nhạn tựa hồ như hình thành chậm hơn. Trong Từ Ân Truyện ghi lại đầy đủ quá trình xây dựng tháp cũng chỉ nói rằng: “Làm theo chế độ Tây Vực” và không nói đến từ Nhạn tháp.

Liên quan đến nguyên lai của Nhạn tháp, hình như có hai thuyết. Một thuyết là, phụ cận chùa Na-lan-đà, trước một ngôi Già Lam có ngôi Tốt-đổ-ba tên là Tăng Ta, Trung Quốc gọi là Nhạn: “Thuở xưa Già Lam này theo Tiệm Giáo Tiểu Thừa, ăn uống theo phép Tam tịnh thực5. Có một lúc mua chẳng được gì, người kiểm giáo của chùa ấy bàng hoàng không biết làm sao. Chợt thấy một đàn Nhạn bay lượn, ông ngước lên mà nói đùa rằng: Ngày hôm nay vật dụng cung cấp cho Tăng chúng khiếm khuyết, các vị đại Bồ-tát (Ma-ha-tát-đỏa) nên biết. Nói xong, khi ấy để đáp lại tiếng của người dẫn trên kia, từ trên cao những con nhạn như viên sắt bằng lông gieo thân tự rơi xuống. Những vị Bí-sô thấy xấu hổ, bảo khắp các tăng chúng... Họ đều nói với nhau rằng: “Ðây là Bồ-tát vậy!”... Họ xây dựng tháp linh, bên trong chôn xác chim nhạn chết để biểu dương tấm lòng của chúng, khiến cho mãi mãi lưu truyền danh thơm rỡ ràng: “Nhân chuyện này có tên là tháp Nhạn (Từ Ân Truyện - quyển ba). Một thuyết nữa là: “Nước Ðạt-sấn6 có ngôi Già Lam tên là Ca-diếp Phật, xuyên qua núi đá làm ngôi tháp năm tầng, một tầng dưới cùng làm hình chim nhạn nên gọi đó là Nhạn Tháp (sách Trường An Chí của Mai Cầu đời Tống - quyển thứ tư, dẫn từ sách Thiên trúc Ký). Nói tóm lại, cái tên Nhạn Tháp quả thật có trong Phật điển. Bấy giờ, ngài Huyền Trang lúc ban đầu có ý y chiếu nguyên gốc Ấn Ðộ chế tác một ngôi tháp đá có hình dáng chim nhạn nhưng vua đời Cao Tông cho là phí công khó thành nên không chấp nhận, nhưng danh xưng vẫn được giữ lại rồi lần lần truyền ra trở thành tên chuyên dùng của tháp. Ðến cả việâc thêm chữ “Ðại” ở trên chữ Nhạn Tháp thì ước chừng bắt đầu ở đời Minh. Trong bài Hà Tân Văn Tuyển của Lý Giai (người cuối Minh đầu Thanh), có bài văn đầu đề là “Tiến Phước Tiểu Tháp Ký”, trong ấy nói rằng: “tên đề ở tháp, Văn Từ Ân, Võ Tiến Phước, theo loại người hội tụ vậy”. Những cử nhân văn võ cập đệ (đậu) của khoa cử khảo thí đời Minh được phân biệt (văn, võ) ra để tập hội ở chùa Từ Ân và chùa Tiến Phước, phỏng chiếu theo việc cũ của người đời Ðường mà lập bia lưu niệm, gọi là “Nhạn Tháp đề danh”. Ở vùng đất phía Nam thành Tây An có hai ngôi Nhạn Tháp, vì để tiện cho sự phân biệt nên xưng có Ðại Nhạn Tháp, Tiểu Nhạn Tháp mà thật ra là tháp của chùa Tiến Phước ở buổi Ðường sơ không gọi là Nhạn Tháp.

Trong thành Tràng An đời Ðường chùa Phật rất nhiều, chùa Từ Ân cũng chẳng phải là ngôi chùa có qui mô lớn nhất. Nhưng danh tiếng và ảnh hưởng của ngôi chùa ấy đã làm cho các chùa Viện khác chẳng bì kịp. Nguyên nhân đầu tiên ấy đương nhiên là bản thân của nó và có sự quan hệ với ngài Huyền Trang. Ngài Huyền Trang chẳng tránh gian hiểm, một thân đơn độc ra đi đến Tây Vực, sưu tập được số lượng lớn tài liệu phiên dịch, đồng thời vì môn hạ đệ tử phiên dịch, giảng giải, ban phát khắp bốn phương, giúp cho triều đại nhà Ðường thêm vinh quang ở nước ngoài, tức là đã “quạt gió Ðường bay ra ngoài tám dòng sông, xiển dương quốc hóa đến vùng năm nước Thiên Trúc” (Từ Ân Truyện quyển thứ mười - Thích Tuệ Lập luận ngữ). Từ ngài Huyền Trang trở về trước, đã có không ít người ra đi đến Tây Vực, nhưng hình như đều chẳng bì kịp sự thành tựu lớn của ngài. Nhân một lần về nước này của ngài lập tức tiếng đồn vang khắp trong triều ngoài nội. Vua Ðường Thái Tông thấy ngài “học nghiệp phong phú, nghi vận sâu xa” đã khuyên ngài hoàn tục để “chung mưu việc triều chính”, ngài không đáp ứng, yêu cầu được chuyên tâm theo việc phiên dịch. Trước ngài ở chùa Hoằng Phước phiên dịch kinh, sau khi chùa Từ Ân tu sửa hoàn thành, vua Ðường Cao Tông lại ra lệnh dùng nghi thức thịnh đại rước ngài về làm Thượng tọa chùa Từ Ân, đồng thời chủ trì phiên dịch. Sau này lại từng di dời đến trụ ở mấy địa phương nữa như chùa Tây Minh, Cung Ngọc Hoa v.v... Nhưng thời gian ở chùa Từ Ân là lâu nhất. Từ Ân Truyện quyển thứ bảy ghi lại tình huống khẩn trương phiên dịch tại chùa Từ Ân của ngài rằng: “Từ đó về sau, chuyên vào việc phiên dịch, không bỏ phí một chút thời gian. Mỗi ngày ngài tự lập ra khóa trình, nếu ban ngày có việc chưa hoàn thành thì nhất định làm tiếp tục luôn đêm, sau khi đến chỗ đánh dấu được phép dừng thì mới ngừng bút...” Do việc khẩn trương công tác ấy của ngài nên tuy thời gian ở đây không dài mà đã dịch ra nhiều Kinh điển mới. Vua Ðường Thái tông đã vì những Kinh điển phiên dịch của ngài mà làm bài tựa tên là “Ðại Ðường Tam Tạng Thánh Giáo Tự”. Khi vua Cao Tông còn làm thái tử sau khi đọc bài tựa lại sáng tác bài “Thuật Thánh Ký”. Hai thiên văn chương ấy đã được Tăng Hoài Nhân tập họp thư pháp Vương Hy Chi khắc vào một phiến đá dựng ở bên trong chùa Hoằng Phước (hiện còn ở vườn bia Tây An). Kế tiếp, do Chữ Toại Lương viết chữ và khắc vào hai phiến đá dựng ở bên trong chùa Từ Ân (hiện còn ở chỗ nguyên gốc tháp Ðại Nhạn). Sau này, lại do sự thỉnh cầu của ngài Huyền Trang, vua Ðường Cao Tông lại tự soạn và đích thân viết chữ cho khắc vào đá dựng lên “Từ Ân Tự Bi”. Liên quan đến thư pháp và tình huống dựng bia tại chùa Từ Ân của tấm bia này, sách Từ Ân Truyện quyển chín nói rằng: “Bia đến, quan Hữu Ty cho kiến tạo nhà bia riêng ở góc đông nam trước điện Phật để an trí. Ngôi nhà ấy lại trụ đôi đôn kép, xà mây mái đẹp, hoa vàng chiếu xuống, chuông báu ngời lên, tay tiên lộ bàn7, đồng nhất với linh tháp. Nhà vua giỏi về các lối viết chữ: Khải, lệ, thảo, hành, lại rất tinh về “phi bạch”8. Bia ấy làm theo kiểu chữ “hành thư”, lại dùng thế phi bạch viết bốn chữ “Hiển Khánh Nguyên Niên” và thần diệu cùng cực, hàng ngày người xem có đến vài ngàn người. (bia này chẳng biết bị hủy vào lúc nào). Những chuyện ấy hiển nhiên đều phần lớn là để đề cao địa vị của chùa Từ Ân. Lại nữa, việc phiên dịch kinh Phật ở đời Ðường trở về trước phần nhiều do Phạn Tăng của Tây Vực làm chủ dịch. Ngài Huyền Trang, một tăng nhân Trung Quốc, tự nhiên lấy thành tích chủ dịch mà lại vượt qua tiền nhân rất xa. Thông qua sự chủ xướng, dẫn đường của ngài Huyền Trang và sự phát huy của Khuy Cơ, đệ tử ngài, thì bên trong giới Phật giáo Trung Quốc đã khởi dậy một tông phái đặc biệt chú trọng nghiên cứu về nghĩa lý - Pháp Tướng Tông. Do việc ngài Huyền Trang, ngài Khuy Cơ đều đã từng cư trú lâu dài ở Từ Ân nên chùa Từ Ân mặc nhiên trở thành đạo tràng cơ bản của tông phái này. Nhân đó một số đông người đã gọi Pháp Tướng Tông là Từ Ân Tông. Ðiều này làm cho chùa Từ Ân lại thêm hiển bày được sự trọng yếu.

Ngoài ra, lại có một nhân tố rất quan trọng là lân cận chùa Từ Ân là Khúc Giang, vườn Phù Dung, vườn Hạnh (cây Hạnh) đã cấu thành một thắng địa du lãm, phong cảnh đẹp, người dạo đông. Ðỗ Tuân Nhạn đời Ðường ở trong “Tùng Song Tạp Ký” đã nói đó là một giải “bông hoa cây cối vây vòng, khói nước sáng đẹp, người kinh đô dạo chơi thưởng thức đông đúc vào tiết Trung hòa thượng tỵ8”. Những thi nhân danh tiếng đời Ðường đều có ngâm vịnh liên quan đến Khúc Giang hoặc chùa Từ Ân. Hoàng đế đã có lúc suất cho người lên tháp Ðại Nhạn làm thơ xướng họa, đồng thời từ cung Ðại Minh xây dựng giáp thành (thành kép) thông sang vườn Phù Dung để thuận tiện từ trong cung ấy, tùy lúc đi sang dạo chơi. Sách Nam Bộ Tân Thư chép việc Ðường Văn Tông đã từng từ giáp thành ra vườn Phù Dung, đến chùa Từ Ân, xem thấy thơ đề ở vách tường điện Phật của thi nhân Bùi Lân, lệnh cho cung nữ đọc tụng, nhân đó mà truyền khắp sáu cung. Bài thơ ấy là vịnh Mẫu đơn của chùa Từ Ân. Toàn bài thơ là:

Trường An hào quí tích Xuân tàn

Tranh thưởng tiên khai tử mẫu đơn

Biệt hữu ngọc bàn thừa lãnh lộ

Vô nhân khởi tựu nguyệt trung khan

Tạm dịch:

Trường An hào phú tiếc xuân tàn,

Giành thưởng mẫu đơn nở trước tiên.

Riêng có ngọc bàn hứng móc lanh

Không người đến ngắm trăng trong trăng.

      (Tuệ Khai dịch)

Mẫu đơn của Nguyên Quả điện chùa Từ Ân nở sớm nửa tháng đích thị là màu xanh biếc (tía), mẫu đơn của viện Thái Chân nở chậm nửa tháng đích thị là màu trắng (tức trong thơ dụ là “ngọc bàn lãnh lộ”). Mẫu đơn, hình như là vào đầu nhà Ðường cây mọc hoang, mới đem vào đình viện trồng chăm bón, được khen là “Quốc sắc Thiên hương”. Mỗi khi hoa đang nở rộ thì chốn Tràng An “hai đường xem mẫu đơn, xe ngựa chạy rần rộ”, chùa Từ Ân là một trọng điểm du ngoạn thưởng lãm.

Chùa Từ Ân, nhân vì có nhiều người dạo chơi nên người ta đã thiết lập hý trường ở bên trong chùa ấy. Có một câu chuyện cũ nói về em gái của vua Ðường Tuyên Tông là công chúa Vạn Thọ đã gã cho thượng thư Trịnh Hạo. Em của Hạo là Khải bị bệnh, vua Tuyên Tông phái người trông nom. Người đi rồi trở về nói rằng, công chúa đang ở chùa Từ Ân xem trò vui. Vua Tuyên Tông nổi giận, lập tức triệu công chúa đến trước điện mà quở trách rằng: “Sao có em bệnh mà chẳng đến thăm nom lại mãi xem trò vui ư!” (xem U nhàn Cổ Xuy của Trương Cố đời Ðường soạn). Việc này, chẳng thấy ở “Ðường Thư - Tuyên Tông Bản Kỷ” cũ và mới và “Tân Ðường Thư - Công chúa truyện”. Nhưng từ “Ðường Thư - Công chúa truyện” đã ghi vua Ðường Tuyên Tông đối đãi thái độ đến thăm của công chúa Vạn Thọ thì việc này có thể tin là thật có. Nói tóm lại, đã có nhiều sự ghi chép chứng minh là chùa Từ Ân đời Ðường trong thực chất là trường sở gồm có công viên và tính chất hoạt động vui chơi giải trí.

 “Nhạn Tháp Ðề Danh” chính chùa Từ Ân ở thời đại Khoa cử là một đầu mối ảnh hưởng rất lớn đối với những phần tri thức phong kiến. Người đời Ðường sau khi đỗ Tiến sĩ được dự kiến hội tại Hạnh viên, đề danh tại Nhạn Tháp. “Trích ngôn” (chọn lời nhặt lấy) của Vương Ðịnh Bảo đời Ðường nói rằng, Bạch Lạc Thiên một lần cập đệ (đậu Tiến sĩ) đã đề thơ rằng:

Từ Ân tháp hạ đề danh xứ

Thập thất nhân trung tối thiếu niên

Tạm dịch:

Chỗ đề danh dưới tháp Từ Ân

Trong mười bảy người ít tuổi nhất.

(Tuệ Khai dịch)

Thì có thể thấy sự đắc ý của ông ấy. “Trích ngôn” lại nói: “Quốc Sử Bổ của Lý Triệu nói rằng: Tiến sĩ được ra làm quan còn lâu vậy. Do đây mà người xuất thân có khi trọn đời làm văn nhân”. Lại nói rằng: “Khoa Tiến sĩ bắt đầu trong năm Ðại Nghiệp (nhà Tùy), thịnh hành ở những năm Trinh Quán (đời Ðường), làm quan tuy là bề tôi địa vị cực cao nhưng người chẳng xuất thân từ Tiến sĩ thì nhất định chẳng tốt đẹp gì”. Có thể thấy nhiều khả năng “Nhạn Tháp Ðề Danh” vào lúc bấy giờ quả thật là việc rất vinh dự. Nhưng việc đề danh bất tất đều phải ở trên tháp, tường vách của chùa viện, tuy theo chỗ đều có thể đề. Hơn nữa, chẳng nhất định đều phải là người thi đậu Tiến sĩ mới đề. Phần nhiều đều đề là ngày, tháng, năm nào đó đã đến đây dạo chơi, hoặc là cùng đi chơi với ai, hoặc là cảm hứng ngâm vịnh thơ... trước đã dẫn, Từ Di cuối đời Ðường đã đề rằng: “Tháp, Viện, tiểu ốc, bốn vách đều là khanh tướng đề danh, nhân đó làm thành bốn vần” thơ rằng:

Nhạn Tháp sam không ánh cữu cù

Mỗi Khan hoa vũ mỗi trì trù

Ðề danh tận thị thai hành tích

Mãn bích Khan vi tể phụ đồ...

Tạm dịch:

Tháp Nhạn vươn cao rợp chín đường,

Hiên hoa thường ngắm dạ bâng khuâng.

Ðề danh, hành tích các quan cả.

Ðầy vách mưu đồ bậc tể công.

       (Tuệ Khai dịch)

Có thể thấy tháp, viện, nhà nhỏ... những khoảng ấy hoặc ngược lại là những nơi mà người đời Ðường tập trung đề danh. Thơ Bạch Cư Dị cũng nói là đề danh “dưới tháp”. Nhưng chẳng biết có phải là ở trong tiểu ốc này không? Thư pháp người đời Ðường được đời sau yêu quý. “Nhạn Tháp đề danh” được người đời Tống mô phỏng khắc lên đá, in rập lên giấy lưu truyền đến hiện tại, trở thành văn vật trân quí. Vả lại thời bấy giờ không có báo chí, tập san, văn nhân sáng tác không tùy theo thời phát biểu mà đề thơ lên vách có thể để cùng quần chúng thấy mặt. Trước đã dẫn việc Bùi Lân đề thơ lên vách điện, được Ðường Văn Tông xem thấy, nhân đó mà truyền khắp nội cung. Ðầu dời Thanh, Khang Thái Ất người huyện Cát Dương ở Thiểm Tây đề thơ lên tháp Nhạn được Vương Ngư Dương phát hiện. Nhờ đó mà danh dự lan xa, tiếng khen vang dội, lời đương thời có câu “Quang Trung tam Lý9, bất như nhất Khang10”. Nhưng những thật tế ấy chính là một thứ phong khí bại hoại, hiện tại trên khuôn cửa, xà ngang cửa, đá xanh của tháp Ðại Nhạn phần nhiều có khắc đề danh của người đời Tống, đời Minh. Người đời Tống phần nhiều chọn lựa vùng trống rỗng trên tường, còn người đời Minh thì đều khắc trên đường khắc hoa văn của đời Ðường, khiến cho văn vật trân quý gặp phải nạn phá hoại nghiêm trọng. Một số người thì tẩy xóa tường vách sạch sẽ rồi mặc tình tô vẽ viết lách, rất là đáng tiếc!

Do mối quan hệ với học thuật và văn hóa nên chùa Từ Ân ở đời Ðường một mực được bảo tồn. Năm Hội Xương thứ năm (năm 846 TL) đời Ðường Võ Tông, diệt Phật giáo, phá hủy chùa viện trong toàn quốc, chùa Từ Ân có minh lệnh bảo lưu. Chùa chẳng biết bị phá hủy vào năm nào? Trước đã dẫn sách Du Thành Nam Ký của Trương Lễ đời Tống, nói rằng: “Hãy mau lên tháp xem người đời Ðường đề danh lưu lại”, không có đề cập đến chùa, viện; trong lời chú cũng chỉ nói: “Tây Kinh Lưu Thủ An Trọng Bá đời Ngũ Ðại trùng tu tháp”, không có đề cập đến chùa, viện. “Tục Ký” của người Kim thì nói: “Năm Chính Ðại (niên hiệu của vua Kim Ai Tông - năm 1224 - 1231 TL) di dời về thì mái chùa đã bị phế hủy gần hết, chỉ nghiễm nhiên còn một ngôi tháp”. Ở trong “Duật Thủy Tập” của Lý Phục người Tràng An thời Bắc Tống, có một ít bài thơ vịnh hoài10 về Cổ Tích Tràng An, trong số ấy có một bài họa quan hệ đến chùa Từ Ân mà đầu đề là “Từ Ân Tự Cẩu Kỷ”. Trong thơ nói đến tàn cây Cẩu Kỷ11 lan tràn rộng lớn thì có thể tưởng tượng ra cảnh hoang lương của ngôi chùa ấy. Hình như từ đời Tống trở về trước ngôi chùa đã phế hủy, có khả năng cũng bị hủy cùng một lần với việc Chu Ôn cưỡng bách vua Ðường Chiêu Tông dời đô. Trương Lễ đi chơi thành Nam vào năm đầu niện hiệu Nguyên Hựu đời Tống Triết Tông (năm 1086 TL), việc trên cách triều đại nhà Ðường diệt vong đã một trăm bảy mươi hay tám mươi năm, mà Tràng An đã chẳng còn là thủ đô nữa. Trong khoảng thời gian giữa ấy, giả sử có người tu sửa lại thì cũng tuyệt đối chẳng thể khôi phục được quy mô nguyên gốc. Sau nửa thế kỷ, trải qua chiến tranh của quân Kim, quân Nguyên buổi giao thời thay thế, tức đã gọi là “di dời về năm Chính Ðại”, chùa Từ Ân lại gặp phải một lần phá hoại nữa.

Nay trong chùa còn hai tấm bia khắc đời Minh, một là tấm lập năm Thành Hóa thứ hai đời Minh Hiếu Tông (năm 1466 TL), tên là “Trùng Tu Từ Ân Thiền Tự Ký”. Trong bia ấy có những lời như: “Trải qua năm tháng quá lâu, chùa đã nghiêng đổ, tháp đã hoang lạc” và “mới xem ngày tốt, triệt bỏ cái cũ, phế đi cái tàn dư, khởi dựng hai ngôi tiền điện, mỗi cái năm gian, sơn môn, lang vũ, phương trượng, tăng đường... đứng sừng sững” v.v... Riêng một bia đá nhỏ lập vào năm Vạn Lịch thứ ba mươi ba đời Minh Thần Tông (năm 1605 TL), tên là “Trùng Tu Nhạn Tháp Lạc Thành”, không có đề cập đến việc sửa chùa. Nhưng lần ấy hình như là cần xử lý một vấn đề. Trong “Hà Tân Văn Tuyển” có một bài văn tên là “Thành Nam Nhạn Tháp Ký” viết rằng: “Nay căn cứ phiến đá nhỏ trong tháp thì trong năm Vạn Lịch, các quan Hàm Ninh, Mãn Lịnh Bạc sửa chữa ngôi tháp đó. Ông Mãn Triều Tiến chẳng sợ cường ngự (sức mạnh của vua), một người quân tử vậy. Từ năm hai mươi trở lại đây đã cắt phía nam Tháp của chùa để chư tăng ở, rào lại phía bắc nơi ấy để thân sĩ (quan về hưu) nghỉ ngơi, người dạo chơi ít đến, đề danh cũng hiếm”. Căn cứ vào đây thì hình như là địa chủ, thân sĩ chiếm lấy tài sản của chùa, Mãn Triều Tiến đã làm cuộc chỉnh lý ngày nay, phía bắc tháp là một vùng nông thôn có thành trại, phía nam tháp là tăng viện, có hai ngôi điện năm gian và sơn môn, nhà cửa v.v... điều lược nói cùng hai bài Ký thuật ở trên phù hợp. Vậy là quy mô chùa ngày nay nhất định ở vào đời Minh.

Tháp Ðại Nhạn từ sau khi An Trọng Bá đời Ngũ Ðại trùng tu, trải qua nhiều đời đều đã từng tu chỉnh, nhưng đều là thay thế gách hư hoại, vá xếp lại diềm mái của tháp, còn dạng thức của tháp không có biến đổi, nên chẳng thuật lại nữa. Việc liên quan đến vấn đề đi lên tháp, ở trong ghi chép có liên quan của người đời Ðường thì một mực đều nói là có thể lên tháp được. Nhưng sau này tình huống hình như một lần có qua biến hóa. Sách Thành Nam Du Ký của Triệu Hàm đời Minh nói rằng: “Ngôi tháp từ những năm Hy Ninh (niên hiệu của vua Tống Thần Tông - năm 1068-1077 TL) sau khi bị hỏa hoạn thì chẳng thể lên được. Năm Vạn Lịch Giáp Thìn (năm 1604 TL) trùng tu trang trí thêm thì mới lên được đến đỉnh tháp ấy”. Vậy là trong khoảng thời gian hơn năm trăm năm từ đời Tống đến đời Minh, tháp Ðại Nhạn chẳng thể đi lên được. Nhưng ở trong sách “Bảo Khắc Loại Biên” của Trần Tư đời Tống trước tác đã nói rằng: “Ðời Ngũ Qúi chùa bị phế, chỉ còn một mình ngôi tháp đứng sừng sững, có vị tăng tên là Liên Phương bắt đầu sửa sang mới lại, bên trong bên ngoài tháp đều dùng đất bùn tô trát, việc đề chữ của người đời Ðường chẳng thể thấy lại nữa. Khoảng năm Nguyên Phong (niên hiệu của vua Tống Thần Tông - năm 1078 đến năm 1085 TL), ngôi tháp lại bị hỏa hoạn, người làng tên là Vương Chánh Thúc mới thấy họa bích dứt rách ra nên đã tự nạo chuốc sành, gạch được vài mươi “đề danh”, rồi chép đem về”. Trong sách Du Thành Nam Ký của Trương Lễ ở năm đầu niện hiệu Nguyên Hựu (năm 1086 TL) nói rằng: “Hãy mau lên tháp xem người đời Ðường đề danh lưu lại”. Cái “người Ðường đề danh lưu lại” của Trương Lễ đã xem đương nhiên tức là cái mà Vương Chánh Thúc phát hiện nhìn thấy. Vậy là tháp đó ở sau niên hiệu Hy Ninh hình như vẫn có thể lên được. Sự mâu thuẫn ấy không cách gì tra khảo rõ ràng được. Chẳng qua, lời nói Triệu Hàm, từ năm Vạn Lịch Giáp Thìn, làm lại thang lầu thì mới có thể lên đến đỉnh tháp, đương nhiên không có vấn đề gì. Nói tóm lại, ngôi tháp từ đời Ðường trở về sau không có người quản lý bảo hộ. Ðã từng chịu qua nhiều lần phá hoại. Sự khẳng định đó không có gì nghi ngờ cả!

Ngôi tháp hiện cao sáu mươi bốn mét, là hình vuông bảy tầng theo dạng thức lâu các, cùng một hạng tháp mà hình thức chẳng đồng. Mặt vách mỗi tầng mô phỏng kiểu kiến trúc chất liệu gỗ, đều có gạch xếp làm cây ngang, trụ, tọa đẩu... từ dưới hướng lên trên y theo thứ lớp nhỏ dần, hai tầng dưới làm chín gian, tầng ba tầng bốn làm bảy gian, ba tầng trên làm năm gian, nhô ra bốn hướng hình quả chùy, chu vi tầng thứ nhất dài một trăm mét, bên trong có thang lầu bằng gỗ, có thể dùng để lượn vòng mà đi lên. Mỗi tầng đều có cửa vòm uốn bằng gạch để có thể từ bên trong tháp phóng tầm nhìn ra bên ngoài. Mấy điều ấy đều có thể khiến cho người ta cảm thấy phản phất những câu thơ của Sầm Tham đời Ðường “dòm xuống trỏ chim bay cao”, của Chương Bát Nguyên “bốn mươi cửa mở, mặc gió lồng”. Ngôi tháp lại được bảo trì kết cấu nguyên gốc đời Ðường. Trên đá xanh tầng đáy tháp, khuôn cửa, xà ngang trên cửa (môn mi) với những tuyến khắc tượng Phật, tượng Bồ-tát đoan nghiêm ưu mỹ, xà trên cửa phía tây, Phật điện đều điêu khắc từng bộ phận nhỏ nhặt đều đầy đủ hết. Chúng đều là nguyên vật của đời Ðường. Có thể chính là tác phẩm của thời Võ Tắc Thiên trùng tu. Ðó là đường điêu khắc tối thượng thừa hiện còn của đời Ðường.

Sở dĩ nhân dân Trung Quốc có cái nhìn trân trọng đối với tháp Ðại Nhạn không chỉ do nó là một tòa kiến trúc to lớn rộng rãi còn lưu lại đến nay, từ hơn một ngàn ba trăm năm trước mà đồng thời do nó đã hòa hợp liên kết tên tuổi với ngài Huyền Trang tại một mục đích hưng khởi. Hạng người của ngài Huyền Trang là chẳng trốn tránh khó khăn hiểm trở, một người ra đi Tây Vực, khắc khổ dùi mài nghiên cứu, tinh thông học vấn Phạn ngôn, Hán ngữ, tinh thần trọn đời cần lao công tác, bổ sung phần biểu hiện truyền thống tốt đẹp cần lao dũng cảm trí tuệ của dân tộc Trung Hoa. Ngài chính là một Phật giáo đồ thành kính, những thành tựu và ảnh hưởng của ngài trong học thuật văn hóa thực tế đã vượt ra khỏi phạm vi tôn giáo. Ðặc biệt là tác phẩm trứ danh Ðại Ðường Tây Vực Ký của ngài chính là tài liệu tham khảo trọng yếu để ngày nay nghiên cứu về địa lý, lịch sử, dân tộc, phong thổ của các nước vùng Trung Á, A-phú-hãn12, Ba-cơ-tư-thản13 v.v... sách đã được dịch ra văn tự một số nước. Trong sách đã ghi, ở tại tỉnh Ba-mễ-dương14 của A-phú-hãn ngày nay, ngài nhìn thấy hai tượng Phật lớn. Hiện tại, xem lại lời tâu trong “Tây Vực Ký Biểu”, dâng lên vua Ðường Thái Tông: “Vả những cảnh bên ngoài đi qua cùng hết, đều đã ghi chép thật lại, chẳng dám có lời điêu ngoa”, câu này đã chứng minh những điều đó là hoàn toàn chân thật. Ðối với cái di tích của nhân vật rất đáng tôn kính ấy, chúng ta đương nhiên cần phải xem là vòng ngọc quí và có đủ cơ chế bảo hộ thật tốt.

 

Phan Rang, ngày 5 tháng 6 năm 2002

Tuệ Khai dịch

 

---

1 Khúc Giang Trì : Là sông Khúc Giang tại huyện trường An tỉnh Thiểm Tây.

2 Trung Thư Xá Nhân : Quan giữ việc trình tấu án chương, thảo chiếu cáo, dự cơ mật.

3 Tây Kinh Lưu Thủ : Chức quan lưu giữ (tây) kinh thành. Khi Hoàng đế thân chinh hoặc tuần hành nơi xa thì giao cho thân vương, trọng thần lưu giữ kinh thành, tuỳ nghi xử lý công việc.

4 Trung Diệp : Hay gọi là Trung thế. Về tư tưởng triết học của Thương Ưởng, ông chia lịch sử phát triển làm 3 giai đoạn: Thượng thế, Trung thế, Hạ thế. Trung thế là tôn trọng người hiền vui thích người nhân (Trung thế thượng hiền nhi duyệt nhân).

5 Tam tịnh thực : Hay Tam bạch tịnh, là sữa, lạc (cao sữa), cơm. Khi hành giả Mật giáo hành trì pháp tu thì dùng ba món này.

6 Nước Ðạt-sấn : Skt. Daksïinïª, là Nam Kiều-tát-la, phía nam nước Ma-kiệt-đà. Vị trí hiện nay là cao nguyên Ðức-can (Deccan ‘Dekkan’) (bán đảo Ấn Ðộ).

7 Lộ bàn: Xem cht. 21, tr. 92.

8 Phi bạch : Một thể của thư pháp. Thể bút hay cất lên như viết chữ vào khoảng không (cht. Dịch giả).

8 Tiết Trung hòa thượng tỵ : Lễ trung Dung: “Hỷ, nộ, ai, lạc chưa bộc phát gọi là trung, phát đều bênh trong gọi là hòa”. Thượng tỵ là phép tế lễ bên sông (vào mùa xuân và mùa thu) nhằm ngày tỵ trung tuần tháng ba Âm lịch, để trừ các quái ác (hỷ, nộ, ai, lạc trong lòng). Cho nên gọi tiết Trung hòa thượng tỵ. Ðến năm Dân quốc thứ 19, lễ này đổi thành ngày mùng ba tháng ba Dương lịch.

9 Quan Trung tam Lý : Ðời nhà Thanh tại Quan Trung (tỉnh Thiểm Tây) có ba danh Nho: Lý Ngung ở huyện Chu Chất, Lý Nhân ở huyện Phú Bình, Lý Bách ở huyện Mi đều là bạn tâm giao, nên mọi người gọi Quan Trung tam Lý.

10 Bất như nhất Khang : Nhất Khang tức Trần Nguyên Khang, người Bắc Tề, làm chức Ðại thừa tướng công tào. Khi Văn Tương Ðế (Cao Trừng) đến đất Nghiệp thì Thôi Tiếm, Thôi Quí Thư, Thôi Ngang, Trương Lượng, Trương Huy Toản được giao phó làm Thần Vũ, họ gặp nhau nơi ngoại môn của Văn Tương, cùng đàm luận với Nguyên Khang nhưng không bằng, do đó người ta nói: ba Thôi hai Trương không bằng một Khang.

10 Thơ vịnh hoài : Thể thơ tả tình du tử nhớ nhung quê hương để nhấn mạnh tới tình cảm nội tâm, đồng thời phản ánh kiếp người, cảm thán cho cuộc đời.

11 Cây Cẩu Kỷ : Tên khoa học - Lycium chinense, cây cao ba thước, lá hình trứng, quả đỏ dùng làm thuốc.

12 A-phú-hãn: Xem cht. 15, tr. 269.

13 Ba-cơ-tư-thản : Pakistan.

14 Ba-mễ-dương : Bamiyªn.

 

---o0o---

[Mục Lục] [01] [02] [03] [04] [05] [06] [07] [08] [09] [10]

 

[11] [12] [13] [14] [15] [16] [17] [18] [19] [20]

 

---o0o---

Trình bày: Nhị Tường

Cập nhật: 01- 4 -2004