Quang Duc

_____________________________________________________________

...... ...

Y HOC THNG THC

Bac S Tran Manh Ngo

I. CUM:

Mua cum sap lai, khoang thang 12 nam nay ti thang sang nam. Sieu vi trung cum se tan cong khoang 10 ti 40 trieu ngi Hoa Ky, va se lam chet khoang 20.000 ti 30.000 ngi moi nam. (American Family Physician Now. 1999).

Cum sinh ra nong ho, au co hong, chay mui, nghet mui, nhc au, au mnh may, va met moi. Cum khac vi cam: cum va cam eu lam nghet mui, ho, au co hong, nhng cam khong lam nong lanh, au nhc bap tht nh cum. Cam se het benh khoang 5-7 ngay, con cum keo dai ti mi ngay. Neu b cum nang co the b yeu sc, sng phoi (pneumonia), va chet.

Chch Nga Cum

Thuoc nga cam nam nay (1999-2000) se gom nhng sieu vi trung cum A/Beijing/262/95-like (H1N1), A/Sudney/5/97-like (H3N2) va B/Beijing/148/93-like. Thuoc tr cum cha sieu vi trung cum a b giet chet cho nen ban khong the b benh. Trai lai, chnh cum la e e phong benh cum, giup cho c the ban co khang the san sang chong lai dch cum. V sieu vi trung cum thay oi moi nam, ban phai chch nga moi nam. Nhng ngi nam trong trng hp sau ay nen chch nga cum hang nam:

Tren 50 tuoi, lam viec trong nha thng, hay phong mach, hay nhng ni nao co nhieu benh nhan, phai tiep xuc thng xuyen vi nhieu ngi, b hen, xuyen, benh ve mau, yeu he thong mien nhiem, benh HIV, benh than, benh tieu ng, suy tim, hay mot so benh kinh nien khac. Ngoai ra bat c ngi nao cung co the chch nga cum neu muon. Ch tr nhng ngi b d ng khi an hot ga (b noi me ay chang) th khong chch cum c, v vi trung trng cay trong hot ga.

Tre em t 3 ti 9 tuoi co the chch cum c, va phai chch 2 lan, cach nhau mot thang. Tre em tren 9 tuoi th c chch nh ngi ln.

Chnh cum co vai cong phat: khoang 10 phan tram b noi o va au nhe ni chch, va khoang 10 ti 20 phan tram co the b nong va au bap tht (W. Paul Glezen: J. Respir Dis, 20:597, 1999). Ban nen hoi bac s gia nh ve s cong phat, trc khi chch thuoc cum.

Thuoc bm mui nga cum

Co mot loai thuoc mi, bm vao mui e phong cum (Flumist). Thuoc se xuat hien nay mai. Thuoc nay co cai li la va dung e phong cum cho tre em, va e phong benh nhiem trung tai, va giup cho tre khong phai bo hoc khi co dch cum. Cach dung lai gian d, ch bm vao mui ch khong phai chch, ngha la khong au, rat thch hp cho tre. (Family Practice News, October 12, 1999).

Thuoc Cha Cum

Neu a b benh cum roi th co thuoc cha cum. Tuy nhien, neu ban co the chch nga c dung t may nam nay. Thuoc a ap dung e ngan can s phat trien cua cum trong tng khu vc. Nhng tiec thay thuoc ch co the cha c cum loai A ma khong cha c cum loai B.

Thuoc cum mi cha c ca 2 loai cum A va B

o la thuoc Zanamivir (Relenza, Glaxo Wellcome, Inc.), lan au tien se c dung trong dch cum nam nay, 1999-2000. Thuoc cum a c chap thuan bi C Quan Kiem Soat Thuoc Men va Thc Pham tai Hoa Ky (FDA) va nhieu C Quan Y te tai cac nc khac nh: Gia Na ai, Cong ong Au Chau, Armenia, Uc Chau, Tan Tay Lan, va Me Tay C.

Ngi ta dung thuoc bang cach bm thang ong thuoc co cha Zanamivir vao mieng. Thuoc se tan cong vi trung cum trong bo may ho hap cua ban, lam thuyen giam trieu chng cum, va chong khoi benh. Nguyen tac tac dung can ban cua Zanamivir la chong Neuraminase, la mot th phan hoa to (enzyme) thng giup cho sieu vi trung cum sinh san, va la cha c benh cum…Mac du Zanamivir, a c th nghiem trc khi a ra th trng, nhng van la mot thuoc mi, ban can hoi y kien bac s trc khi dung thuoc.

Gan ay them mot kham pha mi na ve Zanamivir la thuoc co the ngan chan cum khoi lan tran. Th nghiem cho thay neu mot ngi trong gia nh dung thuoc Zanamivir cha cum th nhng ngi khac song chung trong mot gia nh se t b benh cum hn, khi co dch cum.

Mac dau Zanamivir a c th nghiem trc khi a ra th trng, nhng van coi la mot thuoc mi, can phai hoi y kien bac s trc khi dung thuoc.

Tom lai, dch cum sap xay ra, oi khi co the nguy hiem en tnh mang. Chch cum e phong nga, rat can thiet cho nhng ngi gia, ln tuoi, cho tre em va ngi ln b nhng th benh nh e ngh tren. Neu l b cum th se co thuoc mi Zanamivir, lan au c ap dung nam nay.

II. PHONG NGA TAI NAN CHO TRE EM

Ban co biet rang, tai Hoa Ky, c moi thang, lai co khoang 400 tre b chet v tai nan. Chung toi xin trnh bay vai phng phap thong thng sau ay e trach c nhng thng tch, tai nan nguy hiem chet ngi cho tre em.

S phong nga tuy theo tng la tuoi:

T luc sinh cho ti 4-5 tuoi, tre em hay b tai nan xe co. Chung ta co the phong nga c bang cach cho con em ngoi trong ghe an toan (car safety seats) moi khi len xe hi. Ban co the hoi Bac S e biet loai ghe an toan nao tot nhat va phu hp cho moi la tuoi. Roi lan lan tre em co the bat au biet lay (lat sap), biet bo, ngoi, ng, leo cheo, i mon men chap chng va luc o bat au de b tai nan. Ban nen ngan chan khong hco tre em leo cau thang, ong ca, vat bo tat ca nhng vat nho va ben nhon ra that xa.

T 2 ti 4 tuoi, tre em biet chi banh, chay nhay, leo treo, ap xe. Luc nay tre de b tai nan ngoai san hay ben hang xom. Tre de b te xe ap, lot ra ngoai ca so, nga cau thang, va bat c cho nao tre thch leo treo. Ban nen khoa ca, chan moi cho, cau thang ngoai vn.

Neu tre em b thng nang, nhat la  au, ban nen a i gap Bac S ngay.

T 3 ti 5 thang, tre em biet gi tay co quay nhieu hn. Tre co the b phong neu ban va be con, va cam o an, thc uong con nong.

T 7-12 thang roi t 1-2 tuoi, tre em hay r mo, v c cai g la cam cai o. Cho nen ban khong nen e gan tre ly ca phe hay tra nong. Trong luc nau bep, ban khong nen e tre bo lan la gan lo nau an, v de phong nang. Tot hn la ban nen e tre trong chuong (play pen, crib), va lam viec, va trong chng con. Ban luon luon e y e tranh rui ro co the xay ra bat c luc nao.

Neu l b phong, lap tc ban doi vao cho b phong, phu (bandage) va keu Bac S.

Trong nha nen e may bao ong chay (alarm smoke), e tranh hoa hoan.

T 3-5 thang ti 2 tuoi, tre em thch kham pham the gii chung quanh, he tay nam c vat g la nhet vo mieng vat o. Cho nen ban khong nen e bat c vat g nho chung quanh. Ban cung khong nen e tre an o an cng qua, v co the b hoc, oi khi b ngop th.

T 2-4 tuoi tre em thch luc loi ngan keo. Ban nen cat giau thuoc men hay nhng chat hoa hoc (nh o lau chui nha ca, cau tieu, nha tam)  nhng cho that cao, that xa e tranh cho tre khoi b ngo oc.

Neu con ban b ngo oc, a con i vao nha thng cap cu.

Ban cung khong nen e tre em chi gan bon tam cha ay nc hay ho bi, v tre co the b ngop nc, chet uoi. Nhieu khi ho bi cung phai ngan chan, hoac phu kn bang nhng nap vai ac biet. Trong trng hp b chet uoi hay ngop nc, ban nen a con i nha thng cap cu ngay. Ban nen hoi Bac S vai tai lieu ve phng phap can ban e cu cha tam thi, trong khi ch i xe cap cu a i nha thng.

Noi tom lai, tre em t khi mi sanh cho en 4-5 tuoi can phai c coi soc ky lng, phong nga e tranh nhng: tai nan xe co, te nga, phong, trung oc, hoc va chet uoi. Ban khong nen e tre em mot mnh,  moi la tuoi, trong bat c trng hp nao.
(Phong theo tai lieu cua American Academy of Pediatrics)

(Bac S Tran Manh Ngo, M.D, Ph.D., FAAFP.)
www.vni.net/health.com

***

III. DU LCH A CHAY

Hang nam, co khoang 20 trieu ngi song tai Hoa Ky i du lch tai nhng nc ang m mang, nh: A Chau, Nam My Chau, Trung ong, hay Phi Chau. Rieng oi vi ong bao Viet Nam tai hai ngoai, mua du lch thng la nhng ngay cuoi nam, nhng ngay ngh he, hay ngay le. Khi i du lch ngi ta hay b mot benh rat thong thng goi la Du lch a chay "traveler’s diseases" (G. Jucket, American Academy of Family Physicians, July 1999).

Trieu chng

Du lch a chay nhieu lan moi ngay, t ra la ba en nam ngay. oi khi b oi ma, au bung. Khoang 20 phan tram b nang, nam liet ging, keo dai ca tuan le. Neu a chay co mau, hay b nong, la benh nang. oi vi tre em con t tuoi, hay ngi gia, b benh nang co the thiet mang.

Nguyen nhan

 Hoa Ky va Canada, benh a chay, phan ln la do sieu vi trung ma ra. Trai lai,  nhng nc ang m mang, ch co 20 phan tram benh a chay la do sieu vi trung, con 80 phan tram la do vi trung. Co nhng loai vi trung thong thng nh E. Coli. Va co nhieu loai vi trung khac nh Campylobacteria jejuni, Shigella, Salmonella, Hersinia, v.v…rat oc.

Phong nga:

Trc het la khi i du lch, ban nen hoi bac s gia nh: can phai lam nhng g e tranh benh, tren ng trng. Bac s cung co the giup ban em theo t thuoc men, khi phai can ti.

- Thng th nhng ngi con tre tuoi, nhat la di 30 tuoi, de b benh a chay, v khi du lch, ho thch xong xao vao nhn vung het sc thieu ve sinh. Nhng benh nhan phai uong mot vai loai thuoc bao t e giam tr chat chua, hay nhng benh nhan bi suy yeu mien nhiem, cung de b benh a chay, khi du lch.

- Viec au tien trong van e phong nga a chay khi du lch la khong uong nc la, khong uong nc a, ngay ca khi anh rang cung nen dung nc un xoi e nguoi. Ban khong nen an rau song, khong nen an trai cay cha boc vo. Khong nen uong sa cha c kh trung, khong an ca rem, hoac nhng o an nh tht ca nng, con song.

- Ban nen uong nc loc trong chai, va neu l b a chay th nen uong nhieu nc loc hn. – Khi bi a chay, ban se b mat nhieu nc trong c the. Neu can, ban nen uong nc trong hop (nh 7-up), uong nc tra hoac ca-phe c. oi vi tre em di 6 thang, ban nen cho con bu sa me, hoac dung sa hop pha nc soi. (Centers for Diseases control and Prevention, Atlanta, GA, 1997)

Cha chay

Khi i du lch, neu l b a chay, th ban co the dung thuoc e cam a chay nh: Loperamide (Imodium AD), Peptobismol va nhng thuoc tru sinh e cha benh nh: Trimethoprim-sulfamethazole-(Bactrim DS), Ciprofloxin (Cipro), Norfloxacin (Noroxin), Ofloxacin (Floxin), va Doxycycline (Vibramycin). Ban nen hoi bac s gia nh cach thc dung thuoc tru sinh nh the nao cho ung. Ban khong nen dung thuoc tru sinh e phong nga benh a chay, ma trai lai, ch dung trong nhng trng hp ac biet nh b benh rat nang, hoac b suy yeu mien nhiem tram trong. Co nhng loai benh a chay phc tap nh: benh kiet l, benh ky sinh trung Garcia Lamblia, benh ruot pseudomembranous colitis, benh ruot campylobacter, van…van…, oi khi can en s chuyen mon. Cho nen, ban khong nen ngan ngai i gap bac s a phng, ni c ngu, neu can. Nh a noi  tren, loai benh a chay nang co the nguy hiem en tnh mang, nhat la oi vi tre em con nho tuoi.

Tom lai, du lch se giup cho ban thoai mai hn, quen i nhng ngay lam viec met nhoc. Nhng neu i du lch ma lai b a chay th that rat uong. Xin hay rang phong nga e cuoc i chi cua qui ban c thu v hn. Chuc qu ban thng lo bnh an.

IV.MUA LANH SNG PHOI

Bay gi la mua lanh. Mua cum sap ti va mua sng phoi cung sap ti. Tai Hoa Ky, moi nam co chng 40,000 ngi b sng phoi, phan ln la nhng ngi gia, ln tuoi.

Benh sng phoi (pneumonia) la benh b nhiem trung phoi nang. Vi trung (bacteria) hay sieu vi trung (virus) xam nhap vao pho, do 3 nga khac nhau:

Nga th nhat la benh nhan ht m rai vao, co cha vi trung hay sieu vi trung, t co hong rt xuong cuong phoi roi vao phoi.

Nga th hai la cac sieu vi trung, va vi khuan khac nh Mycoplasma vao thang phoi, nhat la khi dung nhng ong bm thuoc (aerosols), co nhiem trung.

Nga th ba la t ng mau vao thang phoi. (Current Medical Diagnosis and Treatment, Lange).

CO NHIEU LOAI BENH SNG PHOI:

Sng phoi do vi trung Streptococcus Pneumoniae:

Benh sng phoi do vi trung S. Pneumoniae co nhng trieu chng thong thng nh: bat cht nong lanh, kho th, nhat la vao mua ong lanh hay au xuan. Khoang 75 phan tram, benh nhan thay au ngc, ho co m dnh mau, hay m mau nau. Benh nhan thay yeu met, nong, tim ap le. Th nghiem thay co nhieu bach huyet cau tang trong mau, co nhieu vi trung S. Pneumoniae trong m (45 phan tram) va trong mau (20-30 phan tram).

Chup hnh phoi quang tuyen thay sng phoi lam thanh nhng khoi ong ac (consolidation), nam theo thuy phoi (lobus), hay phan thuy phoi (segment).

Thuoc tr benh, thng dung Penicillin hay Erythromycin (neu b d ng v Penicillin). Trong trng hp nang, th phai truyen tru sinh vao mau nh Erythromycin hay Clindamycin.

Bien chng cua sng phoi S.Pneumoniae la lam mu trong phoi, nhiem trung vao mau va de chet.

Sng phoi do Mycoplasma Pneumoniae:

Do mot loai vi khuan nho ma ngi ta khong biet ro la vi trung (bacteria) hay sieu vi trung (virus). Loai vi khuan nay tm thay trong thi ky ai chien th hai. Luc o, benh bat cht xay ra cho ca tre em va ngi ln, khong ke la mua nao, luc nao. Co mot luc benh tan cong rat nhieu sinh vien trong trng hoc va lnh trong trai. Thoat au benh nhan thay nh b cum, nhc au, nong va met moi, ho khan. Th mau th thay bach huyet cau bnh thng. Nhng khi chup hnh phoi th co nhieu vet nam trong nhieu vung  phoi.

Thuoc cha gom co: Erythromycin, Clarithromycin, Azithromycin, hay doxycyclin.

Bien chng cua sng phoi Mycoplasma cung lam mu trong phoi, nh sng phoi Streptococcus.

Sng phoi Viral Pneumonia:

Loai sng phoi nay do sieu vi trung cum Influenza A va B gay ra, phan ln lam cho tre em b sng phoi, oi khi co nc trong mang phoi. Ngi ln cung b sng phoi loai nay, nhat la oi vi benh nhan b benh tim, benh phoi hay an ba ang co thai.

Trieu chng khong ro lam: benh nhan thay nong, ho khan, nhc au, au bap tht, va thay yeu met. Khoang 12-36 gi sau, thay ho nhieu hn, nong nhieu hn, va kho th. oi khi b nhiem them vi trung, rat tram trong:

Sng phoi Haemophilus Influenza:

H. Influenza la loai vi trung gram-am (gram negative), co the lam viem nap thanh quan (epiglottiditis), viem mang oc (meningitis), viem cuong phoi (bronchitis), va sng phoi. Vi trung cung co the lam viem tai (otitis) va viem xoang (sinusitis).

Vi trung thng hay tan cong nhng ngi ln tuoi, nhng ngi nghien ru, nhng benh nhan bam sanh khong co la lach (asplenia), benh nhan yeu khang the.

Sng phoi Staphylococcus aureus:

Benh do vi trung Gram-dng (Gram positive) Staphylococcus aureus sinh ra. Benh nhan ot nhien b met la, nong nhieu, au ngc, ho ra m co mu va mau. Chup hnh phoi co nhieu tui ng mu.

Thuoc dung gom co: dicloxacillin, nafcillin, cephalosporins, va vancomycin. Benh nguy hiem, co the chet ngi.

Sng phoi Klebsiella Pneumoniae:

Benh tng oi co t thoi. Nhng benh nhan ln tuoi, uong ru, hoac b benh nghet phoi kinh nien (chronic obstructive pulmonary diseases) hay b sng phoi nay.

Thuoc gom co: cephalosporims, citrofloxin, ticarcillin-clavulate.

Sng phoi Legionella Pneumophilia:

Benh phat hien t nam 1976, nhat la oi vi nhng benh nhan song gan nhng vung nc b nhiem trung, nhng benh nhan ln tuoi, yeu mien nhiem, benh tim. Moi nam co khoang 10,000 ti 25,000 b benh nay tai Hoa Ky.

Trieu chng gom co: nhc au, au mnh may, nong, lanh, noi lam nham, a chay. Bien chng la lam nghet th, h than, soc (shock). T le chet ti 25 phan tram.

Thuoc cha gom co: erythromycin co the dung chung vi Rifampin. Nhng, nhng kham pha gan ay, trong nhng mo hnh th nghiem tren suc vat, cho thay: clarithromycin, azithromycin va loai thuoc quinolones (ofloxacin, ciprofloxacin, va levofloxacin) co ve tot hn. (JG Barlett et al.: Clin. Infect. Diseases, 26:811, 1998).

Sng phoi Moracella Catarrhalis:

Benh sinh ra trong nhng nam gan ay. Benh nhan b au ngc, ho ra mau, nong. Thuoc gom co: Trimethoprim-sulfamethazole, clarithromycin, ciprofloxin.

Sng phoi Chlamydia:

Benh xay ra oi vi ngi thch nuoi chim nh chim ket, bo cau, hay ga vt. Nhng kham pha mi nhat gan ay cho thay hnh nh co mot s lien he gia vi trung Chlamydia va benh ong mach tim co the lam cho b nhoi mau c tim, nghet tim (myocardial infarction) (K.B. Armitage, Patient Care, September 1999; C.R. Meier et al. JAMA 281: 427, 1999).

Thuoc tr lieu thng dung la: Doxycyclin, Fluoroquinolones, nhng thuoc tot nhat hien gi la: Azithromycin va Clarithromycin.

Nhng loai benh sng phoi khac, do nhng loai nam nh: Histoplasma capsulatus, gan song Missisipi, tieu bang Ohio, Kentucky, Indiana, Illinois, Tennessee, Missouri, va Arkansas.

Blastoyces dermatitis la loai nam  ong Nam Hoa Ky, doc theo Michigan, Minnesota, North Dakota, va bien gii Gia Na ai.

Coccidioides immitis: mot loai nam  mien nam California, Arizona, Nevada, New Mexico, Texas, va mien bac Me Tay C.

Tat ca nhng loai sng phoi do cac th nam ke tren eu cha bang thuoc Amphotericin B.

Noi Tom lai: Benh sng phoi co rat nhieu loai, t sieu vi trung (virus) ti vi trung (bacteria), t nhng loai vi khuan (mycoplasma), na la vi trung na la sieu vi trung, cho en nhng nam moc (fungus), va t nhng benh gian d cho ti nhng benh het sc phc tap. Rieng oi vi loai Sng phoi do vi trung Streptococcus Pneumoniae la ngi ta thay nhieu nhat, va cung giet hai nhieu ngi nhat, thng vao dp mua lanh, nhat la oi vi ngi gia ln tuoi, nhng benh nhan b cao mau, benh tim va phoi, benh tieu ng, va nhng tre em yeu mien nhiem. Khi thay nghi ng b sng phoi, th ban nen goi bac s ngay. Thay benh nang th phai vao nha thng cap cu. Cung xin lu y ban rang: oi nhng loai sng phoi nang, cung bat buoc phai cha tr trong nha thng.

Than chuc qu ban,  khap moi ni, mot mua ong c manh khoe va an lanh.

Bac S Tran – Manh – Ngo,
M.D., Ph.D., FAAFP

_____________________

Source: Truc Lam, So 14 (Hoa Ky)
Vi tnh: Hoa Giac

___________________

Cap nhat ngay 20-01-2001

Webmaster:quangduc@eisa.net.au

Tr ve trang Muc luc

au trang