Quang Duc

...... ...

Nhan ky niem 990 nam, ngay vua Ly Thai To ban chieu di o t Hoa L ve Thang Long. oc lai s xa viet ve thi nay e xem gia tien nhan xa va chung ta nay co iem ong qui nao khong?

oc ai Viet S Ky Toan Th (ban Chnh Hoa, NXB KHXH), ai Viet S Ky Tien Bien (NXB KHXH), ai Viet S Lc (ban dch cua Nguyen Gia Tng) ta eu bat gap oan van co cung noi dung: "… Van Hanh mi bao Ly Cong Uan rang: mi roi toi thay ch bua sam ky la, biet ho Ly cng thnh. Nay xem trong thien ha ngi ho Ly rat nhieu, nhng khong ai bang Than Ve, la ngi khoan th nhan t c long dan, lai ang nam binh quyen trong tay, ng au muon dan chang phai Than Ve th con ai ng noi na. Toi a hn 70 tuoi, mong c th tha hay chet, e xem c hoa cua ong nh the nao, thc la may nghn nam co mot. Cong Uan s cau noi ay tiet lo, bao ngi anh em Van Hanh giau  Tieu Sn"

Van e la tai sao Cong Uan lai bao ngi em giau Van Hanh? V Cong Uan s am mu "soan ngoi" cua mnh b bai lo chang? Ng rang s ghi nh vay la thieu chnh xac! Ai cung biet Cong Uan la con nuoi cua s Ly Khanh Van, hoc tro cua S Van Hanh, mot ang la dng phu, mot ang la an s. Hn na Van Hanh la ngi tien c Cong Uan vao Hoa L lam quan di trieu Trung Ton va Long nh. Va Van Hanh c vua Le ai Hanh rat mc knh trong (TU TA).

Ch khi thay Long nh giet anh la Long Viet e cp ngoi, sau o thi hanh ng loi tr dan bao ngc da man va hieu sat, trong khi the nc mong manh, giac Tong lam le xam lc, ma vua th va bao ngc, va mang ac benh phai nam coi chau, the th bang cach nao e cu nguy van nc va muon dan? T o Van Hanh mi bat au mu nh viec a Cong Uan len ngoi e nham cu nguy van nc va thc hien ng loi c Tr ma ban than thay tro ong cu mang!

Theo s than Ngo Th S: "Van Hanh la ngi co ch kh hn i, om tai thao lc pho ta nghiep vng, kien thc hn han moi ngi, tnh toan biet trc s viec, cung la tay loi lac trong gii thien… en khi biet nha Ly sap day len at ra cau sam, gia lam ch set anh e than ky hoa cai thuat cua mnh…." S d Van Hanh phai "than ky hoa cai thuat cua mnh" v thi ay muon lam cong tac dan van, ngoai viec than ky hoa ngi ta khong con cach nao khac. Ngay nh sau nay, khi chong quan Minh xam lc, Nguyen Trai van phai nh vao viec "than ky hoa" e van ong moi ngi hng ve c ngha Lam Sn e chong giac bang cach dung mat ng viet len la cay tam ch "Le Li Vi Vng, Nguyen Trai Vi Than" cho kien uc thung thanh ch roi tha troi song. Khien moi ngi oc c ma vng tin vao chn mang e vng cua Le Li e hng ng theo ong anh giac. Nh vay khong the cho rang Cong Uan sai ngi "em giau Van Hanh  Tieu Sn". Neu cho la giau hoa ra Van Hanh la ngi ngoai cuoc trong viec a Cong Uan len ngoi? a la ngi ngoai cuoc ha tat phai "than ky hoa" cai thuat cua mnh"? Nhan ay mi thay s chnh xac cua sach Thien Uyen Tap Anh: "Ngay Ly Thai To len ngoi, s  tai chua Luc To a biet trc, bao ngi bac va ngi chu cua vua rang: Thien t a bang, Ly Than Ve hien ang  nha, tay chan ho Ly tuc trc trong thanh len ti so ngan. Trong tra nay, Than Ve at c len ngoi. Roi yet bang  ng cai noi rang:

Tat Le chm be bac
Hat Ly moc tri nam
Bon phng gm giao ep
Mng tam coi bnh an

Hai vng nghe noi rat s sai ngi i hoi tin, qua ung nh li s noi" (Nghien cu TU TA_ Le Manh That)

Co le Van Hanh vang mat trong ngay ang quang cua hoc tro_ Cong Uan, la e tranh tieng rang nha s ma cung tham d vao viec phe lap. Tuy viec phe lap o khong bang sat phat tranh gianh, ma hoan toan hoa bnh. Biet ro Long nh la vay, nhng khong giet bo, i Long nh trut hi th cuoi cung mi chnh thc len ngoi do s ong long cua trieu than van vo. T s kien nay cho thay y niem ve "trung quan" cua phong kien phng bac cha co may anh hng en t tng ngi Viet thi ay. Trung khong kheo se tr thanh lc can cho s tien hoa cua xa hoi va cong ong. Khong the "trung" vi mot trieu ai hay vi mot ngi lanh tu nao, mot khi trieu ai o hoac v lanh tu o khong con thch hp vi trao lu tien hoa cua xa hoi loai ngi va cua at nc. Trong trng hp cua Le Ngoa Trieu ma c co chap ch trung la ong ngha vi phan boi va me muoi. Noi cach khac, ch co ngi lanh ao khong biet, hoac khong t thang tien chnh ban than mnh mi tm u cach e rang buoc ngi khac phai trung vi mnh. Mot trieu ai, mot ngi lanh tu sang suot khong nen oi hoi moi ngi phai tan trung vi mnh _ ngoai tr nhng nha oc tai va hon quan; ma ho phai luon biet cach "duy bien s thch" e chnh ho khong b tut hau va gay can tr cho a tien cua dan, cua nc.

Mot ngi co cong gay dng nen trieu ai c tr nh trieu Ly_ mot trieu ai bac phat Tong, nam bnh Chiem lam rang r lch s dan toc, mai en ngay nay con chau van con hanh dien va tran trong. Nhng ta hay nghe s than Ngo S Lien noi: "Van Hanh mi trong thay Ly Thai To, biet la ngi khac thng… Nhng dt tnh mang, bo nhan luan, chan tran tuc on ao, nng ca thien tch mch, e trong sach mot mnh , ngi quan t khong cho la phai"

Nhan xet tren cua s than ho Ngo cho thay ong la mot nha nho "kinh vien"; he thay ieu g khong hp vi chng cu, ien le cua nho giao la thang thng bai xch. Sao lai len an thien s Van Hanh la "bo nhan luan"? Nhan luan la g, phai chang nhan luan la moi day lien he tot ep gia ngi vi ngi? The th ngi tu hanh khong con la con ngi na sao! Cho rang Van Hanh la ngi "chan tran tuc", the sao vua Le ai Hanh mi lam quoc s e cung vua ban luan nhng chuyen quoc quan trong s? Loi phe phan tren ung la giong ieu cua mot hu nho hng quyen, nhn ngi khac he t tng vi mnh ay ac cam, o k, cho du ngi ay co lam nen cong trang bang tri!

"Nam Thien Phuc th 1 (980), tng Tong la Hau Nhan Bao keo quan sang cp nc ta, vua mi s en, em chuyen thang bai ra hoi, s ap: trong vong 3-7 ngay giac phai lui. Sau qua nhien nh the. en khi vua muon anh Chiem- Thanh, viec ban nh cha dt khoat, s tau: "Xin mau cat binh, neu khong at mat c hoi". Sau qua nhien thang tran" (Nghien cu TU TA, Le Manh That). Mot ngi ganh lay van menh lch s cua dan toc ngay trong luc nguy khon, e tao nen s an bnh cng thnh nh thien s Van Hanh _ co the noi nh the_ lai b phe phan la "chan tran tuc on ao, nng ca thien tch mch, e t trong sach mot mnh" th khong the chap nhan c. Chung ta ong y co s khac nhau ve mat nay, mat no gia Nho giao va Phat giao hoac vi bat ky mot ton giao nao khac. Nhng chung ta khong chap nhan s phe phan mang tnh chu quan, ay ac cam nham phu nhan va triet ha mot ngi nao, mot ton giao hoac mot he t tng nao. Mot xa hoi c goi la van minh la xa hoi ma trong o con ngi biet ton trong moi gia tr cua nhau.

oc VSKTT, theo chung toi co mot chi tiet rat quan trong, nhng s ch lt qua mot cach nhe nhang: "Canh Tuat, Thuan Thien nam th 1 (1010), mua xuan, thang 2 xa gia ve Chau Co Phap, ban phat tien lua cho cac bo lao trong lang theo th bac khac nhau". Qua oan van nay, ta co cam tng Ly Thai To sau khi len ngoi lien ve tham co hng, giong nh Hang Vo b Trng Lng noi khch "lam vua ma khong ve co hng chang khac nao ao gam mac em" e Hang Vo bo Han Trung (ni a li) cho Lu Bang ve Banh Thanh (ni ham a) ong o. Gia nh Ly Thai To ve tham que ch thuan mot viec la: "ban phat tien, lua la cho cac bo lao" th co g ang noi. Thien ngh co the sau khi len ngoi vua, viec trieu chnh a on, Ly Thai To ve tham co hng ngoai viec "ban phat tien, lua la cho cac bo lao", con lai viec quan trong hn la: lay ta n Thay To, ong thi em viec an bang te the ra tham van vi Thay _ s Van Hanh. Sau o thang 7 mua thu mi ban chieu Thien o, xuong chieu dng va tu sa chua  tat ca cac hng ap trong ca nc, tiep theo la "o Tang". Vi viec lam nay cua Ly Thai To ve sau b s than Le Van Hu phe phan: "Ly Thai To mi len ngoi c hai nam, tong mieu cha dng, an xa tac cha lap, ma trc a dng tam chua  phu Thien c, lai trung tu chua quan  cac lo va o tang hn nghn ngi  kinh s, the th tieu ph cua cai sc lc vao viec tho moc khong biet chng nao ma ke. Cua khong phai la tri ma xuong, sc khong phai la than lam thay, ha chang phai la v vet mau m cua dan ? Vet mau m cua dan co the goi la viec lam phuc chang?".

Ai cung biet xa hoi con ngi khac vi "xa hoi" con thu,  cho xa hoi con ngi biet quy trong s song cua chnh mnh va cua tha nhan; ong thi xa hoi con ngi con biet cach ngan chan khong cho nhng ieu xau ac xay ra, va o cung la muc ch cua nhng nha lanh ao at nc; giao duc va ton giao. Chc nang ch thc cua ton giao khong phai la em nhng chuyen toi, phc e ran e (toi) va nh gat (phc) con ngi, ma la giup con ngi biet ton trong va thang hoa cai ky-linh cua chnh mnh. e c lam c ieu o, theo Phat giao, con ngi can thc hanh mi ieu thien can ban sau:

- Vi than:

Khong gay ton hai cho ong loai va muon thu

Khong lay cua khong cho

Khong t thong vi v hoac chong cua ngi khac

- Vi mieng:

Khong noi nhng g sai s that

Khong noi nhng g t khong thanh co va ngc lai

Khong cay quyen the, tien cua e vu khong, gan ep cho ngi nhng g ho khong co, khong muon

Vi moi ngi, khi giao tiep khong dung li le hiem ac e huy bang, ma l nhau

- Vi tam y:

Khong e nhng t tng ham muon bat chnh nay sinh va phat trien

Khong co t tng nong gian va anh tra vi nhng g bat nh y

Trc ieu li cung nh hai, thuan cung nh nghch phai luon sang suot bnh tnh, va tranh tat ca moi s cc oan.

Theo Phat giao mi ieu hien thien can ban tren se lam phat sinh vo so nhng ieu tot lanh khac, hn hai nghn nam nay, ni nao co ao Phat ni o co s thuyet giang mi ieu hien thien. Nh vay cat chua va o tang cua v vua au trieu Ly khong han "la viec lam phuc" theo quan niem cua Le Van Hu, va cung la quan niem cua a so quan chung bnh dan. Cac trieu Ngo, inh, Le va au trieu Ly,  ai Viet cha co he thong trng oc, giao duc. Vay lay ai e "giao dan vi Thien"? Thi ay, nc ta cung cha co tang lp tr thc khoa bang, vay thay v m trng ao tao can bo, vua Ly Thai To lai "o tang  kinh s hn nghn ngi". ieu nay noi theo ngon ng ngay nay la rat hp logic. Co chua la phai co tang. Tang la nhng ngi song oc than, song khong co gia nh, song trong tinh than Luc Hoa. Hn na, thi ay gii tang l la gii tr thc cua ai Viet. The th viec xay dng, tu bo chua quan  cac hng ap  cac lo th phai co tang tru tr. Tang luc nay va la nha tu, va la nha tr thc va cung va la "can bo" cua trieu nh "bo nham" ve tru tr  cac chua, cac lo e cham nom, giao duc dan thau hieu 10 ieu hien thien can ban va chnh sach c hoa cua vua; va ay chnh la phng sach on nh xa hoi va nhan tam cua Ly Thai To sau khi len ngoi. Song song vi viec dng chua, o tang, e dan tham nhuan an trach cua vua qua "chnh sach nhan hau", e dan tin tng thc hanh 10 ieu hien thien, Ly Thai To lien tiep mien cac to thue cho dan trong nhieu nam va nhieu lan. Pham nhng nam gap thien tai, han han, bao lu th vua mien cac th to thue cho dan la chuyen thng thay, ang nay ngay nam c mua to vua cung mien cac th to thue cho dan. Ta hay nghe s than Ngo th S: "…Nam o ai xa cac th thue 3 nam cho thien ha, nam th 7 lai tha to thue 3 nam cho thien ha, nam th 8 lai tha to ruong cho thien ha, nam th 9 lai tha mot na to ruong cho thien ha, the ma nhng viec xay dng, anh dep th khong nam nao khong co; khong biet s chi dung tai sao van thng u c ma chnh sach nhan hau tha thue, bo n van c thi hanh?" (VSKTB)

ieu nhan xet cua Ngo Th S cho thay v sao xa nay cac tang lp thong tr luon tieu xai phung ph, luon  lau son gac ta, luon an sn hao hai v..vv.. ma van khong thieu thon g oi vi ho, o la do ho tan thu cac th to thue cua dan mot cach rat nang, rat gat. Cung nhan ay ta mi hieu c li di chuc "hay khoan th sc dan" cua c thanh Tran noi vi vua Tran Anh Tong trc luc lam chung.

Nh nhng g va trnh bay cho thay viec vua Ly Thai To dng chua, o Tang khong phai au la viec "v vet cua dan". V vet mau m cua dan sao quoc van phu, dan van cng va vua van tiep tuc "tha to thue cho thien ha"?. Ly Thai To khong nuoi ho d, khong at vac dau ln e dung uy tr thien ha nh inh Tien hoang, Ly Thai To cung khong xay dng cung ien "lp ngoi bang bac" nh vua Le ai Hanh, ma ch xay chua, o Tang va lien tiep mien thue cho dan trong nhieu nam. Co the noi 3 viec: dng chua, o Tang va lien tiep mien thue cho dan, la ba mac xch lien lap vi nhau tao thanh chnh sach "D c hoa dan" cua Ly Thai To. Chnh sach nay mot mat giup dan ai cung co ieu kien e on nh cuoc song ve ca vat chat lan tinh than, mat khac tranh c s phung ph, nhung lam cua quan vien! S nhung lam, phung ph cua vien chc nha nc lam cho "ni thon cung xom vang" khong ngt "tieng hn gian oan sau". Noi khac i, khi quoc kho cua vua ma ay ap th o la ieu kien thuan tien e quan vien mac tnh v vet mau m cua dan. Mien thue cho dan la cach tiet kiem tot nhat e phat trien at nc. The sao goi Ly Thai To "v vet mau m cua dan"? Co le thi ay, nha s hoc ho Le cha he biet en y tng: "mot c s tn ngng, hay mot trng hoc c lap nen la bt i cho xa hoi mot nha tu"

oc s xa ma cam thay tiec, v ai Viet khong co, hoac cha co mot nha viet s nao ng tren luan iem cua thi ai mnh e nhan xet cac thi ai trc mot cach khach quan va ton trong s that cua lch s.

Hai ch Thang Long co ngi dch la "rong bay", dch nh vay khong sai nhng nghe co ve dan da va tho qua, e rang khong lot ta c cai ngu y cua tien nhan. V "bay" co the la bay l lng, bay la la, bay vun vut, bay veo…vv. "Thang" ma dch la bay se khong noi len c nhng g tien nhan muon nhan nhu con chau mai hau, "bay" la dch t ch "phi" trong tieng Han ch khong phai ch "Thang". Do o Thang Long hoan toan khac vi Phi Long, nh "Phi Long tai thien" chang han. T "Thang Long" ngoai ngha bay len con ham an y ngha ch s troi day, s vn len bay vut va khong bao gi con b ham xuong vc sau lan na. Vay phai chang khi cai ten ai La thanh Thang Long, an y cua Ly Thai To (va cung co the co s gop y cua Van Hanh Thien S) muon noi vi chau con sau nay: Non nc ai Viet t nay va mai mai ve sau se vng tien vn len ti Phu Cng Thnh Tr, va khong con s bat ky mot the lc ngoai xam nao.

Theo chung toi c e y ch Thang Long ma khong dch g ca e s cam nhan cua moi ngi se sau sac va tron ven hn

Nha Trang, thang Manh ong Canh Thn-2000

Thch Tam Tr
Chua An Dng, Thai Thong, Vnh Thai, Nha Trang

---o0o---

| Thch Tam Tr | Tac gia |

Vi tnh: Nh Tng
Cap nhat ngay 12-05-2001